Pochowani na starym cmentarzu katolickim w Ogrodzonej

Maciej Dembiniok

O istnieniu starego cmentarza w Ogrodzonej poza mieszkańcami wsi wie niewiele osób. Położony na uboczu, tuż za budynkiem probostwa przy obecnej ulicy Kościelnej, otoczony jest wiekowymi drzewami i bujną roślinnością. Skrywa on wielowiekową historię mieszkańców wsi i jej okolic, którą warto poznać i przybliżyć.

Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii rzymskokatolickiej w Ogrodzonej pochodzi z roku 1447, kiedy to wymieniono ją i jej 90 wiernych w spisie świętopietrza dekanatu opolskiego. Istniał wtedy zapewne we wsi pierwszy kościół (drewniany), a przy nim także i cmentarz. W roku 1529 wybudowano murowany kościół w stylu gotyckim z drewnianą wieżą, który w latach 1572-1610 przejęty został przez protestantów. Wiosną 1853 roku przystąpiono do budowy murowanego kościoła w nowej lokalizacji, który służy wiernym do dziś. Poświęcenie wybudowanej w stylu klasycystycznym świątyni pod wezwaniem św. Mateusza miało miejsce w 1855 roku, a rok później rozebrano stary kościół.

Historia przykościelnego „starego” cmentarza sięga zapewne czasów pierwszego drewnianego kościoła. Do roku 1877, kiedy to na podarowanej w roku 1873 przez Jana Brodę działce znajdującej się przy obecnej ulicy Przemysłowej w Ogrodzonej odbył się pierwszy pochówek ewangelicki, „stary” cmentarz był miejscem spoczynku wiernych wyznania rzymskokatolickiego jak i luterańskiego. W roku 1927 poświęcono nowy cmentarz rzymskokatolicki zlokalizowany tuż obok wybudowanego w roku 1855 kościoła, jednakże pochówki na starym cmentarzu odbywały się także w latach 30. o czym świadczą zachowane nagrobki.

13 sierpnia 1943 roku pochowano tu w nieoznaczonym miejscu kaprala Wojska Polskiego Jana Jaworskiego z Kisielowa (ur. 30.12.1920 w miejscowości Studénka w ówczesnej Czechosłowacji) rozstrzelanego przez Niemców pod lasem w Ogrodzonej. Jego interesującą i tragiczną historię życia można poznać w artykule Pana Bolesława Ciemały. Kolejne pochówki miały tu miejsce w lutym 1945 roku (pięciu żołnierzy niemieckich poległych od 13 do 16 lutego w walkach pod Strumieniem), a ostatnim pochowanym 9 kwietnia 1945 roku był żołnierz niemiecki zmarły w Iskrzyczynie (groby ekshumowane po wojnie, szczątki żołnierzy przeniesione zostały na niemiecki cmentarz wojenny w Siemianowicach Śląskich).

Po roku 1945 niektóre rodziny przeniosły prochy swoich zmarłych na nowy cmentarz, jednakże „stary” nadal jest odwiedzany przez potomków tu spoczywających. Cmentarz ma dziś powierzchnię około 0,19 hektara. Jego lokalizacja tuż obok probostwa i utrudnione dojście poprzez sad spowodowały, że uniknął on celowej dewastacji (rozbite nagrobki to efekt działania czasu i sił natury). Obecnie „stary” cmentarz w Ogrodzonej stanowi unikatowe w skali Śląska Cieszyńskiego wiejskie miejsce pochówku, na którym zachował się jego układ z połowy lat 30. Prócz nagrobków kamiennych (w tym kilku z sygnaturami cieszyńskich warsztatów kamieniarskich, otoczonymi niejednokrotnie zachowanymi kutymi ogrodzeniami) do dziś stoją tu metalowe krzyże nagrobne, w liczbie niespotykanej już gdzie indziej. Krzyże te wykonane zostały zapewne w pobliskich hutach (choćby w Ustroniu, niestety brak na nich oznaczeń pozwalających na jednoznaczną identyfikację), ale na jednym z nich znajdziemy oznaczenie producenta aż z miejscowości Heitersheim w Badenii-Wirtembergii (zakład U. Neumeÿera).

Wiosną 2026 roku postanowiliśmy wraz z Tomaszem Bąkiem (mieszkańcem Ogrodzonej i miłośnikiem historii regionu) uporządkować teren starego cmentarza, a następnie zinwentaryzować istniejące tu do dziś miejsca pochówku. Po uzyskaniu zgody księdza proboszcza Dariusza Dybczaka (dziękujemy!) rozpoczęliśmy prace. W ciągu kilku dni Tomasz wykosił zarastającą teren roślinność, a następnie usunęliśmy zalegające tu gałęzie i różnego rodzaju odpadki (głównie stare znicze i zniszczone sztuczne kwiaty pozostawione tu niegdyś przez odwiedzających groby). Przy okazji natrafiliśmy również na przewrócone i rozbite nagrobki, które udało się częściowo zrekonstruować. Podjęliśmy się także oczyszczenia kamieni nagrobnych z widocznymi inskrypcjami z mchu i zanieczyszczeń, aby sfotografować każdy z nich. Zebrany materiał fotograficzny pozwolił na przeprowadzenie kwerend w księgach zmarłych i ustalenie personaliów trzydziestu sześciu pochowanych tu osób. Reszta mogił pozostaje niestety bezimienna (ale została również sfotografowana). Ustaliliśmy także, że będziemy prowadzić dalsze działania w celu upamiętnienia tablicą pochowanego tu w roku 1943 Jana Jaworskiego.

Zachowane nagrobki pozwoliły na ustalenie, że stary cmentarz jest miejscem spoczynku mieszkańców Ogrodzonej, ale także Łączki i Gumien. Niejednokrotnie udało się znaleźć wzmianki o pochowanych w lokalnej prasie, co świadczy o dużej aktywności okolicznych rolników nie tylko w założonym w roku 1895 tutejszym Kółku Rolniczym, czy kasie pożyczkowej, ale także działaniach na rzecz polskich organizacji jak Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego. Znajdują się tu groby młodych mieszkańców wsi, którzy w okresie Wielkiej Wojny jak wielu mieszkańców Śląska Cieszyńskiego powołani zostali do służby w armii Austro-Węgier, a podczas działań wojennych zostali ranni. Jednocześnie jest on świadectwem rodzinnych tragedii, o których świadczą liczne groby dziecięce. Najczęstszą przyczyną zgonu, także dzieci, była wówczas gruźlica.

Zdjęcia poniżej przedstawiają wszystkie istniejące do dziś nagrobki i pozostałości grobów na starym cmentarzu w Ogrodzonej. Kursywą oznaczono wykute sentencje żegnające zmarłych. Po kliknięciu na miniaturę zdjęcia mogiły prócz większej fotografii pojawi się jej krótki opis albo oryginalny tekst wykuty na nagrobku.

Dziękuję księdzu proboszczowi Dariuszowi Dybczakowi za życzliwość i wsparcie w naszych działaniach i udostępnienie ksiąg parafialnych oraz Tomaszowi Bąkowi za wspólną pracę i pomoc przy ustalaniu tożsamości pochowanych.