Cieszyńscy ślusarze artystyczni przełomu XIX i XX wieku i ich prace na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie
Ślusarstwo artystyczne (takiej właśnie nazwy używano dawniej: Kunstschlosserei - obecnie używa się częściej określenia kowalstwo artystyczne) to dziedzina rzemiosła zajmująca się ręcznym wytwarzaniem dekoracyjnych i użytkowych przedmiotów z kutego żelaza. Na otwartym w roku 1891 Cmentarzu Komunalnym (Centralnym) przy obecnej ulicy Katowickiej w Cieszynie znajdziemy szereg tego typu obiektów: od ozdobnych ogrodzeń grobowców, poprzez wsporniki do zawieszania latarni i samych latarni, na zdobionych kwietnikach kończąc. Na przełomie wieków XIX i XX zawód ślusarza był reprezentowany w Cieszynie dość licznie, przykładowo w roku 1910 działało tu siedem pracowni ślusarskich, z czego co najmniej cztery wykonywały prace z zakresu ślusarstwa (kowalstwa) artystycznego. Twórcy niejednokrotnie znakowali swoje prace niewielkimi tabliczkami z nazwami warsztatów, co stanowiło rodzaj reklamy, a dziś pozwala jednoznacznie przypisać autorstwo danego obiektu. Do chwili obecnej na grobach na Cmentarzu Komunalnym zachowały się oznaczenia tylko czterech zakładów cieszyńskich ślusarzy artystycznych i właśnie ich postaci zostaną Czytelnikom przybliżone. Nie oznacza to, że do dziś zachowały się wyłącznie ich realizacje - prac metaloplastycznych z końca XIX i początku XX wieku jest na Cmentarzu Komunalnym jeszcze wiele, jednakże pozostają one niestety anonimowe.
Warsztat Eduarda Riese
Eduard Riese urodził się w roku 1837 i był synem cieszyńskiego folusznika. Po ukończeniu szkoły realnej i gimnazjum przez trzy lata terminował u cieszyńskiego ślusarza Wenglorza, następnie pracował w zawodzie w Bielsku, a potem w Wiedniu u mistrza ślusarskiego Bernda. Pod jego kierunkiem wykonywał m.in. prace z zakresu ślusarstwa artystycznego w pałacu arcyksięcia Ludwika Wiktora przy Schwarzenbergplatz. Od roku 1867 prowadził własny wiedeński warsztat i wykonywał zlecenia m.in. w Gorycji, Trieście czy Peszcie. Współpracował również w Wiedniu z c.k. nadwornym ślusarzem Leonhardem, aby w roku 1882 powrócić do Cieszyna i osiąść tu na stałe. Nagradzany na wystawach przemysłowych, w tym złotym medalem w roku 1886. Swój warsztat prowadził przy Landhausgasse 4 (obecnie ulica Sejmowa). Był zapewne znaną postacią w środowisku ślusarzy Autro-Węgier, gdyż jego biografia wraz z podobizną znalazła się na pierwszej stronie jednego z numerów „Wiener Schlosserzeitung” - oficjalnego organu Wiedeńskiego Towarzystwa Ślusarzy. Zmarł 26 października 1899 roku i pochowany został na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie (sektor II, rząd D, numer 18 - nagrobek nie zachował się).
Grobowiec Johanna Rosnera - rok 1903 (sektor III / rząd 1 / numer 23)
Grobowiec rodziny Frenzel - rok 1906 (sektor XIII / rząd 16 / numer 20)
Grobowiec Emilii i Rudolfa Bukowskich - rok 1911 (sektor XI / rząd 1 / numer 4)
Grobowiec (sektor XI / rząd A / numer 1)
Eduard junior był w latach 1924-39 członkiem Wydziału Gminnego miasta Cieszyna (reprezentował Deutsche Wahlgemeinschaft), a także starszym cechmistrzem cechu metalowców cieszyńskiego oddziału Izby Rzemieślniczej w Katowicach. Emil w okresie międzywojennym był naczelnikiem Ochotniczej Straży Pożarnej w Cieszynie (na stanowisku tym pozostawał również w okresie II wojny światowej) i członkiem zarządu Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, podobnie Leopold działał w jej strukturach.
Grobowiec rodziny Frenzel - rok 1906 (sektor XIII / rząd 16 / numer 20)
Grobowiec Emilii i Rudolfa Bukowskich - rok 1911 (sektor XI / rząd 1 / numer 4)
Grobowiec (sektor XI / rząd A / numer 1)
Po wybuchu II wojny światowej synowie Eduarda Riese negatywnie zapisali się w historii miasta: Eduard junior był współinicjatorem zrzucenia posągu Ślązaczki z cokołu Pomnika Ku Czci Legionistów Śląskich Poległych za Polskę w dniu 1 września 1939 roku, a Emil i Leopold „nadzorowali” pożar synagogi przy ulicy Bóżniczej 13 września. Po wojnie, 19 kwietnia 1947 roku, „Warsztat ślusarsko-mechaniczny Edwarda Riese” przy ulicy Nowe Miasto 15 został przejęty na własność państwa polskiego jako przedsiębiorstwo należące do obywatela Rzeszy Niemieckiej.
Warsztat Josefa Kolbana
Josef Kolban urodził się w zasymilowanej, niemieckojęzycznej rodzinie żydowskiej. Działalność swego warsztatu ślusarskiego rozpoczął w roku 1885 przy Mühlgraben 6 (obecnie ulica Przykopa) we własnej kamienicy (do dziś zachował się świetlik nad wejściem, gdzie w trawionym szkle uwidoczniono datę budowy oraz nazwę zakładu Kolbana). Asortyment jaki oferował był bardzo szeroki: od kutych balustrad, krat i bram, poprzez rozmaite konstrukcje metalowe, włazy kanałowe, koksowniki, osprzęt do kominków i piecy, kończąc na metalowych piecykach i składzie szyn kolejowych. Zakład zajmował się również naprawami rozmaitych maszyn, a także rowerów. Założyciel firmy zmarł jednak w wieku 53 lat 20 maja 1915 roku i został pochowany na Nowym Cmentarzu Żydowskim w Cieszynie (nagrobek nie zachował się). Działalność przejął wówczas jego syn Fritz, który prowadził ją do listopada 1924 roku, kiedy to zakład kupił inż. Alfred Brüll. Zlikwidował on warsztat, a w roku 1927 w jego pomieszczeniach rozpoczęła działalność firma „Kussi & Schick. Przedsiębiorstwo artykułów chemiczno-technicznych sp. z o.o.” wytwarzająca ognie sztuczne.
Warsztat Johanna Czakona
Johann Czakon urodził się w Cieszynie 5 kwietnia 1871 roku jako syn Paula i Marii. Ślub z Marią Roik wziął 14 maja 1898 roku w Cieszynie. Para doczekała się dwóch córek: Marii Hildegardy (ur. 1901) i Elisabeth Leopoldine (ur. 1906).
1 lipca 1896 roku przejął działający już warsztat ślusarski Eduarda Jekela przy Töpfergasse 8 (obecnie ulica Garncarska), a w roku 1905 przeniósł swój zakład do nowo wybudowanego domu przy Feldgasse 1 (obecnie ulica Katowicka, budynek wyburzony w latach 70., a na jego miejscu stanął punktowiec Zakładów CELMA). Wykonywał prace ślusarskie m.in. na budowie klasztoru i szpitala ss. elżbietanek czy Śląskiego Krajowego Zakładu Wychowawczego (obecnie Zespół Szkół Technicznych przy ulicy Frysztackiej). Zmarł 30 kwietnia 1936 roku w wieku 66 lat i został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie. Napisy w języku niemieckim na jego nagrobku przy głównej alei cmentarnej zostały skute po roku 1945.
Grobowiec rodziny Malcher - rok 1916 (sektor XII / rząd 1 / numer 5)
Grobowiec rodziny Czakon (sektor IV / rząd 1 / numer 4)
Warsztat Josefa Wybranietza (Józefa Wybrańca)
Josef Wybranietz (Józef Wybraniec) urodził się 12 marca 1866 roku w Willmersdorf (obecnie Wierzniowice - część Lutyni Dolnej), a ożenił 11 listopada 1894 roku w Boguminie z Aleksandrą Krakówką. W roku 1895 urodził się ich syn Ryszard (porucznik 47 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych - poległ 12 września 1920 roku w walkach z bolszewikami we wsi Ruda pod Kowlem).
W roku 1898 Josef przejął warsztat ślusarski przy Realschulgasse 11 (obecnie Szeroka) założony w roku 1882 przez Roberta Werlika. Zajmował się w nim głównie (podobnie jak poprzedni właściciel) ślusarstwem budowlanym i maszynowym, wytwarzając m.in. urządzenia dla rolnictwa, a ślusarstwo artystyczne było tylko działalnością poboczną. Swój zakład przeniósł następnie w roku 1902 na Kählergasse 14 (obecnie Chrobrego), a w latach 30. na Lenaua 2 (obecnie Wyspiańskiego). Wówczas swoją działalność określał w materiałach reklamowych jako „fabrykę maszyn rolniczych”. Józef Wybraniec zmarł 10 czerwca 1946 roku (pół roku wcześniej zmarła jego żona) i został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie. 13 lutego 1948 roku orzeczeniem nr 23 Ministra Przemysłu i Handlu warsztat ślusarski Józefa Wybrańca zlokalizowany wówczas przy ulicy Chrobrego 21 przeszedł w całości na własność państwa.
Suplement - wiedeńska fabryka Wilhelma Lovreka
W celach porównawczych zamieszczam również przykład metaloplastyki ze stolicy monarchii - Wiednia, a konkretnie z warsztatu, a w zasadzie fabryki, Wilhelma Lovreka. Na cieszyńskim Cmentarzu Komunalnym kompletny wystrój (ogrodzenie, latarnie i kwietnik) tej firmy zachował się wraz z tabliczką z nazwą zakładu na jednym z grobowców przy głównej alei.
Wilhelm Otto Lovrek urodził się 20 lutego 1856 roku w Leoben w Austrii jako najstarszy syn Augusta Lovreka - właściciela sklepu żelaznego i Rosy Caroliny Davanzo. Wcześnie osierocony - w roku 1865 zmarła jego matka, a ojciec ożenił się ponownie z Wilhelminą, jednakże w roku 1871 w wyniku depresji i obsesyjnej zazdrości o drugą żonę najpierw zastrzelił ją, a następnie popełnił samobójstwo (o wydarzeniu tym szeroko rozpisywała się ówczesna prasa). Młody Wilhelm przejął interes ojca, a wkrótce znacznie rozszerzył działalność skupiając się na sztuce cmentarnej. W Liesing otworzył prywatną cesarsko-królewską fabrykę wyrobów żelaznych i metalowych, w której wytwarzano wszelkiego rodzaju metaloplastykę związaną z pochówkami: od metalowych krzyży poczynając, poprzez różnego rodzaju ogrodzenia grobowców, słupki służące oznakowaniu poszczególnych części cmentarzy, na metalowych tabliczkach z danymi zmarłych kończąc. W celu uzupełnienia oferty uruchomił też w Wiedniu duży warsztat kamieniarski, w którym wytwarzał nagrobki, a jego firma była znana nie tylko w stolicy, ale także w całej monarchii austro-węgierskiej (reklamował się nawet w cieszyńskim dzienniku „Silesia”). Wilhelm Otto Lovrek zmarł pod długiej i ciężkiej chorobie 9 sierpnia 1908 roku i pochowany został na Zentralfriedhof w Wiedniu. Jego firma, prowadzona przez syna Augusta Antona, a następnie wnuka Wilhelma działała do roku 1973.
Opublikowano 8 czerwca 2026 roku
